Universiteiten van Nederland (UNL) heeft de Commissie Digitale Autonomie Universiteiten (DAU) ingesteld om de afhankelijkheid van Big Tech aan te pakken. De commissie bestaat uit bestuurders van UNL, SURF en de directeur CIO Rijk en werkt aan een gezamenlijke visie en roadmap. Aanleiding is vendor lock-in, geopolitieke risico’s en verlies van controle over digitale infrastructuren.
De Tweede Kamer riep de regering al op “een structurele samenwerking aan te gaan met onderwijsinstellingen gericht op het tegengaan van de afhankelijkheid van niet-Europese techbedrijven”. Er zijn zorgen over Big Tech, uitgevers en (quasi-)monopolisten met gesloten systemen en eigen standaarden. Dit resulteert in vendor lock-in, onberekenbare prijsverhogingen en verlies van controle over data en digitale infrastructuren. Daarbij maakt de verhouding tussen de EU, de VS, China en Rusland de kwetsbaarheid van publieke instellingen steeds tastbaarder.
Universiteiten zijn sterk afhankelijk van aanbieders als Microsoft en Google voor clouddiensten, communicatieplatformen en kantoorapplicaties. Veel universitaire digitale diensten draaien op Amerikaanse clouds. Toch lopen er alternatieven. Nederlandse universiteiten testen onder meer Nextcloud als alternatief voor Microsoft 365 en via SURF lopen pilots met Mastodon en PeerTube. Veel van deze trajecten zijn echter gesubsidieerd en daarmee tijdelijk van aard.
Van visie naar roadmap
De commissie DAU gaat sturing geven aan concrete interventies. Voorbeelden zijn aanpassingen in wet- en regelgeving, het aanscherpen van inkoopvoorwaarden, het vergroten van inkoopmacht en het ontwikkelen van open alternatieven. De transitie naar meer autonomie wordt ingevuld in behapbare stappen, waarbij kleine winsten als opstap dienen voor grotere verschuivingen. Het akkoord op investeringen ligt bij de betrokken besturen, al dan niet in een ‘coalition of the willing’.
De Nederlandse overheid publiceerde in 2025 de ‘Agenda Digitale Open Strategische Autonomie’ (DOSA) en legde digitale autonomie als leidend principe vast in het Coalitieakkoord, met een aparte staatssecretaris bij het ministerie van Economische Zaken. Experts waarschuwen wel dat de overstap jaren duurt vanwege kosten, complexiteit en bestaande contracten.
UNL benadrukt dat universiteiten een unieke rol vervullen als onafhankelijke hoeders van publieke waarden, kennisontwikkeling en talentopleiding. De commissie werkt aan een gezamenlijke visie en roadmap, in nauwe samenwerking met SURF, de overheid en Europese samenwerkingsverbanden.
Tip: DNB naar de Lidl voor Europese cloud, wijs of riskant besluit?